Πρόσφατα έγραψα λίγα λόγια για την έννοια της ηλιθιότητας που έχω στο μυαλό μου σαν αντικείμενο του blog, στο post «Ένας χρόνος ηλιθιότητας». Σαν χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ηλιθιότητας από κοινωνικής πλευράς (πιθηκισμός θα ήταν μάλλον πιο κατάλληλη λέξη), θυμήθηκα ένα ωραίο πείραμα για το οποίο είχα διαβάσει, το οποίο συνοψίζει κατά κάποιον τρόπο μια μικρογραφία της ανθρώπινης κοινωνικής εξέλιξης. Αξίζει να το έχουμε στο μυαλό μας, και να σκεφτούμε σε πόσες περιπτώσεις λειτουργούμε με τον ίδιο τρόπο στην καθημερινότητά μας.
 

Κάποτε μερικοί επιστήμονες έβαλαν σε ένα δωμάτιο 10 πιθήκους. Στο κέντρο του δωματίου τοποθέτησαν μια σκάλα, και στην κορυφή της έβαλαν μερικές μπανάνες. Σε όλο το δωμάτιο υπήρχαν ψεκαστήρες. Όταν λοιπόν ένας πίθηκος ανέβαινε στην κορυφή της σκάλας να πάρει μια μπανάνα, οι ψεκαστήρες άνοιγαν και έβρεχαν τους πιθήκους. Με τον καιρό οι πίθηκοι κατάλαβαν τι παίζει, και έτσι αν ένας πίθηκος έκανε πως ανεβαίνει στη σκάλα οι υπόλοιποι τον άρπαζαν και τον βάραγαν. Με τον καιρό κανένας πίθηκος δεν ανέβαινε στη σκάλα, ξέροντας πως θα φάει ξύλο από τους υπόλοιπους.

Κάποια στιγμή οι επιστήμονες έβγαλαν έναν πίθηκο από το δωμάτιο, και στη θέση του έβαλαν έναν καινούριο. Ο νέος πίθηκος, χωρίς να ξέρει τι συμβαίνει, πήγε να ανεβεί στη σκάλα να πάρει τις μπανάνες, και φυσικά οι υπόλοιποι άρχισαν να τον βαράνε. Πολύ σύντομα ο νέος πίθηκος σταμάτησε να προσπαθεί να ανέβει στη σκάλα.

Αργότερα οι επιστήμονες αφαίρεσαν έναν δεύτερο πίθηκο, και στη θέση του έβαλαν έναν νέο. Και πάλι ο νέος πίθηκος έκανε να ανέβει στη σκάλα, μαζεύοντας καρπαζιές από τους υπόλοιπους, όπως και από τον τελευταίο πίθηκο που είχε έρθει πριν από αυτόν, ο οποίος παρ’ όλο που δεν είχε φάει ποτέ του νερό, είχε μάθει από τους υπόλοιπους πως δεν πρέπει κανένας να ανεβαίνει στη σκάλα. Σταδιακά οι επιστήμονες τους αντικατέστησαν όλους, καταλήγοντας σε ένα δωμάτιο με δέκα πιθήκους, από τους οποίους κανένας δεν είχε βραχεί με νερό, αλλά παρ’ όλα αυτά βάραγαν όποιον έκανε πως ανεβαίνει στη σκάλα, και κανένας τους δεν ανέβαινε να φάει τις μπανάνες. Αν φυσικά μπορούσαμε να ρωτήσουμε έναν πίθηκο «γιατί βαράς όποιον ανεβαίνει στη σκάλα και δεν τον αφήνεις να φάει τις μπανάνες», θα μας έλεγε «δεν ξέρω, εδώ πέρα έτσι κάνουμε εμείς».

Δεν γνωρίζω αν πρόκειται για πραγματικό πείραμα, ή αν είναι απλώς μια συμβολική ιστοριούλα. Μικρή σημασία έχει όμως. Το νόημα που έχει είναι πολύ ουσιαστικό, και χαρακτηριστικό παράδειγμα για πολλές πτυχές της ζωής μας. Νομίζω πως το πιο σημαντικό δεν είναι το πόσες συνήθειες έχουμε και πόσα πράγματα κάνουμε απλώς επειδή έτσι μάθαμε, χωρίς να ξέρουμε για ποιό λόγο τα κάνουμε. Το πιο σημαντικό είναι πόσα πράγματα δεν κάνουμε, από φόβο μη μας «βαρέσουν οι υπόλοιποι πίθηκοι». Πόσα πράγματα αποφεύγουμε να αμφισβητήσουμε, επειδή όλοι οι γύρω μας τα αποδέχονται. Μήπως τελικά και οι γύρω μας λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο; Μήπως εμείς ακολουθούμε τους άλλους και οι άλλοι ακολουθούν εμάς, σαν σκύλος που κάνει σβούρες κυνηγώντας την ουρά του;

Κάποια στερεότυπα σαφώς έχουν λειτουργική σημασία για μια οργανωμένη κοινωνία, θα πρέπει όμως να υπάρχουν και κάποια όρια. Όταν τα στερεότυπα είναι αντίθετα στα πιστεύω μας, αντίθετα στις αξίες μας, πάνω απ’ όλα αντίθετα στην κοινή λογική, θα πρέπει να τα αμφισβητούμε και να προσπαθούμε να «πιάσουμε τις μπανάνες». Τουλάχιστον αν φάμε νερό, θα ξέρουμε γιατί βραχήκαμε.